Vannier - francuski mistrz plecionkarstwa

Vannier – francuski mistrz wyplatania

Francuski koszykarz w Encyclopédie Diderota i d'Alemberta

Jak wyglądał zawód „vannier” w XVIII wieku

Seria: Skarby Europejskiego Wikliniarstwa Wicker Academy

Historia europejskiego wikliniarstwa zachowała się nie tylko w muzeach i dawnych warsztatach. Jednym z najważniejszych źródeł opisujących zawód koszykarza jest monumentalna „Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers”, wydawana w Paryżu w latach 1751–1780 pod redakcją Denisa Diderota i Jeana le Rond d'Alemberta. Było to jedno z najambitniejszych przedsięwzięć epoki Oświecenia – dzieło, którego celem było zebranie i uporządkowanie całej wiedzy o nauce, sztuce, technice oraz rzemiośle.

Wśród kilkudziesięciu tysięcy haseł znalazło się również „VANNIER” – poświęcone francuskim koszykarzom. Artykuł został opracowany przez Louisa de Jaucourta, jednego z najwybitniejszych encyklopedystów XVIII wieku, a jego uzupełnieniem były trzy bogato ilustrowane plansze przedstawiające warsztat, narzędzia oraz wyroby wikliniarskie.

Dziś, ponad 250 lat później, możemy dzięki temu źródłu zajrzeć do warsztatu francuskiego mistrza i zobaczyć, jak wyglądało jego codzienne życie.

Encyclopedie_de_D'Alembert_et_Diderot_-_Premiere_Page_-_ENC_1-NA5

Kim był Louis de Jaucourt – człowiek, który opisał tysiące zawodów?

Autor żył w latach (1704–1779) – lekarz, uczony i filozof. Jego wkład w powstanie Encyclopédie był ogromny. Szacuje się, że napisał około 17 000 artykułów, czyli niemal jedną czwartą całego dzieła. Po wycofaniu się części współpracowników to właśnie on przejął znaczną część pracy redakcyjnej, dzięki czemu encyklopedia mogła zostać ukończona.

Większość jego tekstów podpisywano inicjałami „D.J.” – dokładnie taki podpis widnieje również pod hasłem VANNIER.

Louis de Jaucourt

Dowiedzmy się więc kim był francuski „vannier”?

Pierwsze zdanie artykułu od razu pokazuje, że zawód koszykarza był znacznie szerszy niż mogłoby się dziś wydawać.

Louis de Jaucourt definiuje zawód vannier jako rzemieślnika należącego do korporacji zawodowej (Corps de Jurande), który wykonuje lub sprzedaje sita - wialnie (vans) oraz wszelkiego rodzaju wyroby z wikliny: kosze, nosidła (hottes), maty plecione (clayes),

klatki, kosze ozdobne (corbeilles), kosze transportowe, oraz wiele innych przedmiotów codziennego użytku.

Już ten krótki opis pokazuje, że XVIII-wieczny francuski koszykarz nie był wyłącznie twórcą koszy. Był rzemieślnikiem obsługującym rolnictwo, handel, transport i gospodarstwo domowe.

Paryska korporacja mistrzów koszykarskich

Jednym z najcenniejszych fragmentów artykułu jest informacja dotycząca organizacji zawodu. Jaucourt pisał, że w Paryżu istniała wspólnota mistrzów koszykarskich, której statuty pochodziły z 1467 roku. Statuty zostały zatwierdzone przez króla Ludwika XI (panował w latach 1461–1483), następnie zreformowane za panowania Karola IX (panował w latach 1560–1574), a reforma została zatwierdzona decyzją Rady Królewskiej we wrześniu 1561 roku i wpisana do rejestru parlamentu paryskiego.
To niezwykle cenna informacja dla historii europejskiego rzemiosła, ponieważ pokazuje, że organizacja zawodu była formalnie uregulowana już w XV wieku.

Co ciekawe, inne francuskie opracowania historyczne uzupełniają ten obraz, wskazując, że paryska korporacja posiadała własnych fr. jurés, patronów religijnych oraz szczegółowe przepisy dotyczące nauki zawodu i jakości wykonywanych wyrobów.

Wyjaśnijmy, że w tym kontekście "jurorzy" nie oznaczali osób oceniających konkurs, lecz pełnili oni funkcję urzędową w ramach cechu. We francuskich cechach rzemieślniczych (fr. jurés) byli to wybierani mistrzowie cechowi, którzy sprawowali nadzór nad wykonywaniem zawodu. Ich zadania obejmowały między innymi kontrolę jakości wyrobów wykonywanych przez członków cechu, nadzór nad przestrzeganiem statutów i przepisów cechowych, egzaminowanie czeladników ubiegających się o tytuł mistrza, rozstrzyganie sporów między członkami cechu, reprezentowanie korporacji wobec władz miejskich, kontrolę warsztatów oraz zwalczanie nielegalnej produkcji poza cechem. W średniowiecznej i nowożytnej Francji określenie juré oznaczało więc zaprzysiężonego starszego cechu lub inspektora cechowego. Była to funkcja zaufania publicznego, a osoby te składały przysięgę (stąd nazwa juré od francuskiego jurer – przysięgać).

Trzy specjalizacje francuskiego wikliniarstwa

Jednym z najbardziej interesujących elementów artykułu jest podział zawodu na wyspecjalizowane działy.

1. Mandrerie

Mistrzowie określani jako vanniers-mandriers wykonywali wyroby o pełnym splocie z białej i zielonej wikliny.

Powstawały tutaj przede wszystkim: kosze gospodarcze, pojemniki użytkowe, wyroby o zwartej konstrukcji.

2. Clôture (Closerie)

Ta specjalizacja obejmowała wykonywanie: sit (wialni), dużych koszy transportowych, koszy do winobrania, konstrukcji opartych na drewnianych elementach.

Jaucourt podkreśla, że była to najbardziej wymagająca część zawodu, wymagająca odrębnych narzędzi i dużego doświadczenia.

3. Faisserie

Autor określa ją jako: „właściwe wikliniarstwo”

Obejmowała lekkie wyroby ażurowe: kosze, kobiałki, drobne pojemniki, wyroby codziennego użytku.

Jednocześnie zauważa, że wielu mistrzów wykonywało zarówno wyroby typu mandrerie, jak i faisserie, co świadczy o dużej wszechstronności francuskich koszykarzy.

Warsztat mistrza

Najbardziej efektowną częścią hasła są trzy plansze ilustrujące zawód.

Pierwsza z nich przedstawia wnętrze warsztatu.

Widzimy na niej: mistrza wyplatającego kosz, młodego pomocnika przygotowującego materiał, czeladnika pracującego przy stole, półki pełne gotowych wyrobów, narzędzia zawieszone na ścianach, stoły robocze i formy wykorzystywane podczas wyplatania.

To jedno z najdokładniejszych XVIII-wiecznych przedstawień warsztatu koszykarskiego zachowanych do naszych czasów.

Ryc.1 Współczesna rekonstrukcja inspirowana planszami „Vannier” z Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (Diderot i d'Alembert, XVIII w.). Wicker Academy

Ryc.2 Współczesna rekonstrukcja inspirowana planszami „Vannier” z Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (Diderot i d'Alembert, XVIII w.). Wicker Academy

Narzędzia francuskiego koszykarza

Druga plansza prezentuje zestaw narzędzi używanych przez mistrza.

Można rozpoznać między innymi: sierpak (serpette), szydło, przebijaki, noże do rozszczepiania wikliny, rozwiertaki, drewniany młotek, piłę, elementy służące do formowania obrzeży.

Zadziwiające jest to, że wiele z tych narzędzi niemal nie zmieniło swojej formy i nadal można je spotkać w tradycyjnych warsztatach wikliniarskich w Europie.

Ryc. 3a. Le Vannier, outils – narzędzia francuskiego koszykarza. Oryginalna plansza z Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers. Źródło: Bibliothèque nationale de France (BnF).

Wyroby XVIII-wiecznych mistrzów

Trzecia plansza pokazuje gotowe produkty.

Można rozpoznać między innymi: sito - wialnię do przesiewania zboża, kosze gospodarcze, kosz z pokrywą, kosze z uchwytem, skrzynki, misy, pojemniki transportowe.

To niezwykle interesujące zestawienie, ponieważ pokazuje, jak szeroka była produkcja francuskich warsztatów. Koszykarze wykonywali nie tylko przedmioty codziennego użytku, ale również wyposażenie rolnictwa, handlu oraz transportu.

Ryc. 4a. Le Vannier, ouvrages et outils – przykłady wyrobów oraz narzędzi francuskich koszykarzy. Oryginalna plansza z Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers. Źródło: Bibliothèque nationale de France (BnF).

Sito (Wialnia) – symbol francuskiego koszykarstwa

W poprzednim artykule Wicker Academy pokazaliśmy, że właśnie trzy sita - wialnie znalazły się na historycznym herbie francuskich koszykarzy. Dla XVIII-wiecznych Francuzów były one najbardziej charakterystycznym wyrobem tego zawodu i symbolem całego rzemiosła. Dzięki temu oba źródła – heraldyczne oraz encyklopedyczne – wzajemnie się uzupełniają.

Dlaczego hasło „VANNIER” jest tak ważne?

Artykuł Louisa de Jaucourta jest czymś więcej niż definicją zawodu.

Stanowi kompleksowy opis: organizacji korporacji rzemieślniczej, specjalizacji produkcji, warsztatu, narzędzi, gotowych wyrobów.

W połączeniu z planszami tworzy jedno z najważniejszych świadectw europejskiego wikliniarstwa XVIII wieku i pozwala odtworzyć codzienną pracę francuskiego mistrza sprzed ponad dwóch i pół stulecia.

Podsumowanie

Dzięki Encyclopédie Diderota i d'Alemberta możemy spojrzeć na francuskie wikliniarstwo nie tylko jako na rzemiosło, lecz jako na dobrze zorganizowaną profesję o wielowiekowej tradycji, własnych specjalizacjach, narzędziach i jasno określonych zasadach pracy.

To właśnie takie źródła pozwalają dziś odtwarzać historię europejskiego plecionkarstwa i pokazują, że wyplatanie koszy było jedną z ważnych gałęzi dawnej gospodarki i kultury materialnej Francji.

Bibliografia

Diderot, Denis; d'Alembert, Jean le Rond (red.). Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (1751–1780). Bibliothèque nationale de France.

https://en.wikipedia.org/wiki/Encyclopédie#/media/File:Denis_Diderot_111.PNG