Historia, gdy jeden koszykarz zaopatrywał całą XVII-wieczną Francję
Czy można ubrać człowieka w jego własny zawód?
Dzisiaj taki pomysł kojarzyłby się raczej z pokazem mody, kostiumem teatralnym lub artystyczną instalacją. Trudno wyobrazić sobie piekarza odzianego w bochenki chleba, muzyka zbudowanego z instrumentów czy hydraulika, którego strój tworzą rury i metalowe naczynia. Pod koniec XVII wieku właśnie taką niezwykłą wizję stworzył jednak francuski rytownik Nicolas II de Larmessin, artysta, który potrafił połączyć wyobraźnię z niezwykłą dokładnością obserwacji.
Nicolas II de Larmessin (1632–1694) należał do jednej z najbardziej znanych rodzin rytowników i wydawców działających w Paryżu. Rodzina Larmessinów przez kilka pokoleń tworzyła i rozpowszechniała ryciny, książki oraz grafiki, które trafiały do kolekcjonerów, uczonych i przedstawicieli francuskiej arystokracji. Nicolas dorastał w środowisku drukarzy i rytowników, od najmłodszych lat poznając tajniki miedziorytu. Kształcił się pod okiem cenionego mistrza Jean'a Mathieu, dzięki czemu szybko wypracował własny styl, wyróżniający się niezwykłą precyzją kreski oraz bogactwem detali. Po ślubie z Marie Bertrand przejął renomowaną oficynę wydawniczą „À la Pomme d'Or” przy ulicy Saint-Jacques – jednym z najważniejszych centrów wydawniczych siedemnastowiecznego Paryża. Tam nie tylko wykonywał własne ryciny, ale również publikował dzieła innych grafików, budując swoją pozycję jako jednego z najważniejszych wydawców epoki.
Przez większą część swojej kariery Larmessin wykonywał portrety królów Francji, papieży, dostojników kościelnych oraz postaci historycznych. Jednak największą sławę przyniosła mu seria „Costumes grotesques et les métiers”(„Groteskowe stroje i zawody”), powstała około 1690–1700 roku. Był to niezwykle oryginalny cykl alegorycznych rycin, na których przedstawiciele różnych profesji zostali ubrani nie w tkaniny, lecz w narzędzia i wyroby charakterystyczne dla wykonywanego zawodu. Krawiec nosił ubranie z nożyc i materiałów, kowal z młotów i podków, piekarz z bochenków chleba, a koszykarz z koszy, sit, tac i innych wyrobów plecionkarskich. Seria obejmuje około trzydziestu ośmiu znanych plansz i do dziś uznawana jest za jedno z najbardziej niezwykłych osiągnięć europejskiej grafiki barokowej.
Pomysł ten nie był przypadkowy. Larmessin czerpał inspirację z manierystycznych kompozycji Giuseppe Arcimbolda, który ponad sto lat wcześniej tworzył portrety złożone z owoców, kwiatów czy ksiąg. Francuski rytownik przeniósł jednak tę ideę do świata rzemiosła. Powstały alegorie, które jednocześnie zachwycały poczuciem humoru, symboliką oraz wyjątkową wartością dokumentacyjną. Każda plansza stanowi bowiem swoisty katalog narzędzi, materiałów i wyrobów charakterystycznych dla danego zawodu. Dzięki temu ryciny Larmessina są dziś nie tylko dziełami sztuki, lecz także niezwykle cennym źródłem ikonograficznym dla historyków techniki, kultury materialnej i dawnych rzemiosł.
Dla badaczy plecionkarstwa szczególne znaczenie ma rycina przedstawiająca „Le Vannier” – Koszykarza. Na pierwszy rzut oka wydaje się ona jedynie efektowną alegorią, jednak uważniejsza analiza odsłania prawdziwe bogactwo dawnego rzemiosła. W kostiumie bohatera odnaleźć można kosze transportowe, tace, sita, pojemniki gospodarcze i wiele innych wyrobów, które rzeczywiście powstawały w warsztatach koszykarskich końca XVII wieku. To nie fantazja artysty, lecz starannie przemyślana kompozycja oparta na przedmiotach codziennego użytku.
Im dłużej analizuje się cały cykl Larmessina, tym bardziej zaskakuje obecność wikliny również na innych planszach. Plecione kosze pojawiają się u rybaków, handlarzy owoców, winiarzy, sprzedawców ryb oraz wielu innych przedstawicieli zawodów. Okazuje się, że koszykarz nie tworzył wyrobów wyłącznie dla własnego środowiska. Zaopatrywał praktycznie całą gospodarkę swoich czasów. Kosze służyły do zbioru winogron, transportu ryb, przechowywania żywności, przenoszenia narzędzi, sprzedaży towarów na targowiskach i wykonywania dziesiątek codziennych czynności. Bez nich trudno byłoby wyobrazić sobie funkcjonowanie siedemnastowiecznego miasta czy wsi. To właśnie dlatego można powiedzieć, że jeden koszykarz zaopatrywał całą XVII-wieczną Francję.
Po śmierci Nicolasa II de Larmessina jego działalność kontynuowali brat Nicolas III oraz kolejne pokolenia rodziny. Dzięki temu seria „Costumes grotesques” była wielokrotnie wznawiana i kopiowana jeszcze przez cały XVIII wiek. Dziś oryginalne odbitki znajdują się w najważniejszych muzeach świata, między innymi w Bibliothèque nationale de France, British Museum oraz The Metropolitan Museum of Art. Ich wartość nie polega jedynie na mistrzostwie wykonania. Są one wyjątkowym świadectwem epoki, w której rzemiosło stanowiło fundament gospodarki, a praca ręczna była źródłem prestiżu i dumy.
Historia ta nie kończy się jednak wraz z barokowymi rycinami. Choć od czasów Larmessina minęły ponad trzy stulecia, wiklina nadal pozostaje materiałem niezwykle inspirującym. Dawniej była przede wszystkim surowcem do produkcji przedmiotów codziennego użytku, dziś coraz częściej staje się tworzywem artystycznym, wykorzystywanym przez projektantów, rzemieślników i twórców sztuki współczesnej.
Także w naszej pracowni staramy się pokazać, że tradycyjne plecionkarstwo może być czymś znacznie więcej niż produkcją koszy. Tworzone przez nas autorskie stroje wiklinowe są współczesnymi rzeźbami plecionkarskimi, wykonywanymi całkowicie ręcznie z wykorzystaniem klasycznych technik wyplatania. Każdy projekt wymaga setek godzin pracy, doskonałej znajomości materiału oraz umiejętności kształtowania przestrzennej formy. Nie są to rekonstrukcje dawnych ubiorów, lecz artystyczne interpretacje możliwości, jakie daje wiklina jako materiał twórczy.
W pewnym sensie nasze realizacje prowadzą dialog z dziełami Nicolasa de Larmessina. On ubierał człowieka w symbole jego zawodu, my ubieramy człowieka w samo rzemiosło. Nasze wiklinowe suknie, kapelusze i elementy garderoby nie powstają wyłącznie po to, by zachwycać formą. Ich celem jest pokazanie kunsztu dawnych technik plecionkarskich oraz udowodnienie, że wiklina może być materiałem sztuki najwyższej próby. Są one współczesnym hołdem dla pokoleń koszykarzy, którzy przez stulecia rozwijali to rzemiosło i tworzyli przedmioty niezbędne w codziennym życiu.
Między alegorycznymi rycinami Larmessina a współczesnymi wiklinowymi kreacjami istnieje więc zaskakująca ciągłość. Oba dzieła – mimo że dzieli je ponad trzysta lat – mają ten sam cel: ukazać niezwykłe możliwości wikliny oraz przypomnieć, że prawdziwe rzemiosło jest nie tylko użytkową umiejętnością, lecz także formą sztuki. Dzięki temu historia plecionkarstwa nie pozostaje zamknięta w muzeach i dawnych rycinach. Nadal żyje, rozwija się i inspiruje kolejne pokolenia twórców.
Bibliografia
- Bibliothèque nationale de France (BnF). Nicolas II de Larmessin i ryciny z serii „Costumes grotesques”.
https://gallica.bnf.fr/ - CNAM – Conservatoire numérique des Arts et Métiers. Kolekcja rycin Nicolasa II de Larmessin.
https://cnum.cnam.fr/ - The Metropolitan Museum of Art. Habit de Vigneron (The Vine Dresser).
https://www.metmuseum.org/art/collection/search/408857 - The Metropolitan Museum of Art. Collection Search – Nicolas II de Larmessin.
https://www.metmuseum.org/art/collection/search#!?q=Larmessin - British Museum. Collection Online – Nicolas II de Larmessin.
https://www.britishmuseum.org/collection - Rijksmuseum Amsterdam. Collection – Nicolas II de Larmessin.
https://www.rijksmuseum.nl/en/search - The Art Institute of Chicago. Collection Search – Nicolas II de Larmessin.
https://www.artic.edu/collection - Encyclopaedia Britannica. Arcimboldo, Giuseppe.
https://www.britannica.com/biography/Giuseppe-Arcimboldo - Victoria and Albert Museum. Plecionkarstwo – historia i rzemiosło.
https://www.vam.ac.uk/ - UNESCO – Intangible Cultural Heritage. Tradycyjne rzemiosło.
https://ich.unesco.org/ - Wicker Academy. Badania, rekonstrukcje i współczesna sztuka wiklinowa inspirowana historycznymi tradycjami plecionkarstwa.
https://wickeracademy.com
Źródła obrazów
- Oryginalne ryciny: Bibliothèque nationale de France (Gallica), CNAM – Conservatoire numérique des Arts et Métiers, The Metropolitan Museum of Art, British Museum.
- Rekonstrukcje pokolorowane przez SI: Stworzone przez Wicker Academy na podstawie historycznych rycin Nicolasa II de Larmessin będących w domenie publicznej (XVII wiek).
- Fotografie współczesnych wiklinowych strojów: © Wicker Academy. Wizualizacje modeli generowane przez SI powstały na podstawie fotografii oryginalnych, ręcznie wykonanych wiklinowych dzieł sztuki stworzonych przez Wicker Academy.
