Wędrowni handlarze koszami we Francji XVIII i XIX wieku
Wyobraźmy sobie czasy, gdy chcąc kupić kosz, nie szło się do sklepu – to sklep przychodził do klienta. Przez francuskie miasta i wsie wędrowali marchands de paniers, czyli handlarze koszami, niosąc na plecach dziesiątki ręcznie wyplatanych wyrobów. Byli oni nie tylko sprzedawcami, ale również ambasadorami rzemiosła, dzięki którym wyroby wikliniarskie trafiały do miejsc oddalonych od warsztatów i targowisk.
Choć ich zawód dziś niemal całkowicie zanikł, zachowało się kilka niezwykle cennych przedstawień ikonograficznych, które pozwalają odtworzyć codzienność dawnych ulic Francji. Razem tworzą fascynującą opowieść o handlu, rzemiośle i przedsiębiorczości sprzed ponad dwustu lat.
Od rzemieślnika do klienta
W XVIII i XIX wieku większość koszy powstawała w niewielkich warsztatach rodzinnych. Nie istniała jeszcze sieć sklepów specjalistycznych, dlatego ogromną rolę odgrywali wędrowni handlarze, którzy kupowali wyroby od koszykarzy i sprzedawali je bezpośrednio mieszkańcom miast oraz wsi.
Na ich plecach można było znaleźć niemal wszystko: kosze gospodarskie, kosze targowe, kosze na żywność, koszyki zakupowe, pojemniki magazynowe, tace i płaskie formy użytkowe.
Był to prawdziwy mobilny sklep, którego półki tworzyły własne ramiona sprzedawcy.
Najstarsze przedstawienia handlarzy koszami
1. „Marchand de paniers” – Adolphe Eugène Gabriel Roehn, 1817
Jednym z najstarszych zachowanych przedstawień jest barwna litografia z cyklu Nouveaux Cris de Paris z 1817 roku. Artysta ukazał handlarza niemal całkowicie ukrytego pod imponującym ładunkiem koszy. Zwraca uwagę ogromna różnorodność form – od niewielkich koszyków po duże pojemniki gospodarskie.
Jest to jedno z pierwszych realistycznych przedstawień ulicznego handlarza koszami w Paryżu, a nie alegoryczna wizja zawodu.
Ryc. 1. Marchand de paniers („Handlarz koszami”), 1817.
Barwna litografia autorstwa Adolphe'a Eugène'a Gabriela Roehna (1780–1867) z cyklu Nouveaux Cris de Paris, przedstawiająca wędrownego handlarza niosącego na plecach bogaty wybór ręcznie plecionych koszy wiklinowych. Źródło: Musée Carnavalet – Histoire de Paris, nr inw. G.18336.
2. „Le marchand de paniers” – kolekcja Henriego Hartmanna
Kolejnym niezwykle cennym źródłem jest anonimowa rycina opublikowana w katalogu Wystawy Światowej w Paryżu z 1900 roku. W podpisie zaznaczono jedynie, że pochodziła z prywatnej kolekcji Henriego Hartmanna, jednego z najwybitniejszych francuskich kolekcjonerów sztuki związanej z rzemiosłem.
Na ilustracji handlarz wygląda niemal jak żywa reklama własnego towaru. Kosze tworzą ogromną konstrukcję otaczającą całe jego ciało, a ich liczba pokazuje, jak szeroki był asortyment oferowany klientom.
To właśnie ta rycina stała się inspiracją do współczesnej rekonstrukcji kolorystycznej przygotowanej przez Wicker Academy.
Ryc. 2. Le marchand de paniers („Handlarz koszami”).
Historyczna rycina przedstawiająca francuskiego wędrownego sprzedawcę koszy. Reprodukcja opublikowana w katalogu Musée rétrospectif de la classe 98 podczas Wystawy Światowej w Paryżu (1900). Oryginał pochodzi z kolekcji Henriego Hartmanna. Opracowanie kolorystyczne: Wicker Academy.
„Cries of Paris” – handlarz koszami wśród ulicznych zawodów
W połowie XIX wieku Victor Adam stworzył słynną serię Cries of Paris and Plebeian Customs, przedstawiającą piętnaście charakterystycznych zawodów ulicznych Paryża.
Obok sprzedawcy parasoli, mleczarki, gazeciarza czy kominiarzy znalazł się również Marchand de paniers – handlarz koszami. Sam fakt umieszczenia go w tym zestawieniu pokazuje, że był on stałym elementem miejskiego krajobrazu i dobrze rozpoznawalną postacią paryskich ulic.
Kosze wiklinowe były wówczas niezbędne w handlu, gospodarstwach domowych, piekarniach, na targowiskach i w transporcie żywności.
Ryc. 3. Victor Adam (1801–1866), Cries of Paris and Plebeian Customs, ok. 1847.
Litografia przedstawiająca piętnaście tradycyjnych zawodów ulicznych Paryża, w tym handlarza koszami (Marchand de paniers). Źródło: Musée Carnavalet – Histoire de Paris, nr inw. G.24793. Opracowanie kolorystyczne: Wicker Academy.
Gdy fotografia zastąpiła rycinę
Pod koniec XIX wieku działalność ulicznych handlarzy została uwieczniona również przez wybitnego francuskiego fotografa Eugène'a Atgeta.
Na jego fotografii z lat 1899–1900 widzimy autentycznego handlarza koszami idącego ulicą Paryża. Na ramionach niesie kilkanaście różnych wyrobów wiklinowych – dokładnie tak, jak opisywały to wcześniejsze ryciny.
Fotografia stanowi niezwykle ważne świadectwo historyczne, ponieważ potwierdza, że przedstawienia znane z grafik rzeczywiście odzwierciedlały codzienność francuskich ulic.
Ryc. 4. Marchand de paniers, Paryż, ok. 1899–1900.
Fotografia autorstwa Eugène'a Atgeta (1857–1927) przedstawiająca ulicznego handlarza koszami. Źródło: Bibliothèque nationale de France, domaine public. Koloryzacja i rekonstrukcja: Wicker Academy.
Spotkanie na Rue Mouffetard
Na kolejnej fotografii Eugène'a Atgeta handlarz zatrzymuje się, aby porozmawiać z klientką. To wyjątkowy moment, pokazujący, że sprzedaż odbywała się bezpośrednio na ulicy, bez sklepu i wystawy.
Kosze zawieszone na plecach pełniły rolę ruchomej ekspozycji, a każdy przechodzień mógł obejrzeć towar z bliska.
Ryc. 5. Rue Mouffetard – Marchand de paniers, Paryż, ok. 1899–1900.
Fotografia Eugène'a Atgeta przedstawiająca uliczną sprzedaż wyrobów wiklinowych. Źródło: Bibliothèque nationale de France. Koloryzacja i rekonstrukcja: Wicker Academy.
Wiklina obecna na paryskich targach
Kosze były nieodłącznym elementem paryskich targowisk. Wykorzystywano je do transportu kwiatów, warzyw, owoców i wielu innych produktów. Na historycznych fotografiach można dostrzec całe stoiska wyposażone w wiklinowe skrzynie, kosze ekspozycyjne i pojemniki magazynowe.
Pokazuje to, że wyroby plecionkarskie stanowiły ważny element miejskiego handlu i codziennego życia mieszkańców.
Ryc. 6. Paryski targ kwiatowy, ok. 1898–1900.
Historyczna fotografia przedstawiająca wykorzystanie wyrobów wiklinowych na jednym z paryskich targowisk. Źródło: Eugène Atget, Musée Carnavalet. Koloryzacja: Wicker Academy.
Dziedzictwo, które przetrwało
Choć wędrowni handlarze koszami zniknęli z europejskich ulic ponad sto lat temu, pozostawili po sobie niezwykle cenne świadectwa kultury materialnej. Ryciny, litografie i fotografie pokazują nie tylko bogactwo dawnych form plecionkarskich, ale również znaczenie rzemieślników i sprzedawców, którzy przez pokolenia dostarczali wyroby z wikliny do domów, gospodarstw i targowisk.
Dziś, dzięki cyfrowym archiwom oraz pracy badawczej Wicker Academy, możemy ponownie odkrywać historię europejskiego plecionkarstwa i przypominać ludzi, którzy sprawili, że wiklina stała się nieodłączną częścią codziennego życia.
Bibliografia
- Musée Carnavalet – Histoire de Paris, Marchand de paniers, nr inw. G.18336.
- Victor Adam, Cries of Paris and Plebeian Customs, ok. 1847. Musée Carnavalet – Histoire de Paris, nr inw. G.24793.
- Eugène Atget, Marchand de paniers, ok. 1899–1900. Bibliothèque nationale de France.
- Musée rétrospectif de la classe 98. Brosserie, Maroquinerie, Tabletterie et Vannerie à l'Exposition universelle internationale de 1900 à Paris. Saint-Cloud: Imprimerie Belin Frères, 1900. CNUM
