Od wiklinowej witki do „Splotów tradycji”
Na ścianie budynku przy ulicy Rzeszowskiej 35 w Rudniku nad Sanem pochyla się nad swoją pracą plecionkarz. Jego dłonie prowadzą wiklinowe witki jedną za drugą. Powstaje splot, potem następny. Obok rośnie forma kosza.
To tylko obraz. A jednak trudno oprzeć się wrażeniu, że w tych dłoniach znajduje się historia całego miasta.
5 lipca 2026 roku właśnie tutaj uroczyście odsłonięto mural „Sploty tradycji” autorstwa Klaudii Rutkowskiej. Powstał w ramach projektu Województwa Podkarpackiego „Przestrzeń Dziedzictwa”. Miejsce jego wykonania nie jest przypadkowe: budynek Caritas Diecezji Sandomierskiej znajduje się na terenie dawnego przedsiębiorstwa „Wikplast-Las”, przez lata związanego z rudnickim wikliniarstwem i pracą wielu mieszkańców miasta.
Mural opowiada więc nie tylko o rzemiośle.
Opowiada o pracy.
O gospodarce.
O rodzinach, które przez kolejne pokolenia żyły z wikliny.
I o małym mieście na Podkarpaciu, które dzięki niepozornej roślinie rosnącej nad Sanem zbudowało markę rozpoznawalną daleko poza granicami regionu.
Wszystko zaczęło się od wikliny rosnącej nad Sanem
Cofnijmy się o ponad 150 lat.
Rudnik drugiej połowy XIX wieku był niewielkim galicyjskim miasteczkiem. Wokół rozciągały się pola, lasy i nadrzeczne tereny Sanu, na których naturalnie występowała wiklina.
Dla jednych były to po prostu zarośla.
Dla hrabiego Ferdynanda Hompescha, właściciela dóbr rudnickich, stały się szansą.
Hompesch dostrzegł, że materiał, którego w okolicy nie brakowało, może stać się podstawą nowej gałęzi gospodarki. Na początku lat 70. XIX wieku z jego inicjatywy kilku mieszkańców Rudnika i pobliskich Kopek wyjechało na naukę koszykarstwa do Wiednia.
Wracali już nie jako przypadkowi mieszkańcy potrafiący wypleść prosty kosz, lecz jako ludzie posiadający konkretny fach.
W 1878 roku w Rudniku powstała szkoła koszykarska.
To właśnie ten moment można uznać za początek zorganizowanego rudnickiego wikliniarstwa.
I wydarzyło się coś znacznie ważniejszego niż samo powstanie szkoły.
Zaczęto tworzyć system.
Potrzebny był surowiec – rozwijano więc uprawę wikliny.
Potrzebni byli ludzie – szkolono kolejnych koszykarzy.
Potrzebna była produkcja – rozwijało się chałupnictwo.
Potrzebny był rynek – organizowano sprzedaż gotowych wyrobów.
Wiklina zaczęła łączyć kolejne elementy lokalnej gospodarki dokładnie tak, jak kolejne witki łączą się w koszu.
Fach wychodzi z warsztatu i wchodzi do domów
Umiejętność wyplatania szybko przestała być zajęciem kilku mistrzów.
Ze szkolnych warsztatów przeniosła się do domów.
Pracowały całe rodziny. Jedni przygotowywali materiał, inni wyplatali. Wiedzę przekazywano dzieciom, krewnym i sąsiadom. Koszykarstwo rozchodziło się z Rudnika do kolejnych miejscowości, między innymi Kopek, Stróży, Tarnogóry, Bielin, Jeżowego, Łowiska i Łętowni.
Tak powstało coś więcej niż lokalne rzemiosło.
Powstało zagłębie wikliniarskie.
Wpływ nowej działalności był widoczny również w rozwoju samego Rudnika. Oficjalna historia miasta wskazuje, że wraz z rozwojem koszykarstwa rosła liczba mieszkańców i poprawiała się ich zamożność. W 1857 roku Rudnik liczył 1868 mieszkańców, w 1883 roku już 2585, a w 1900 roku 3344. Oczywiście rozwój miasta miał wiele przyczyn, ale miejscowe źródła jednoznacznie wskazują wikliniarstwo jako jeden z ważnych motorów przemian gospodarczych tego okresu.
Kosz przestawał być więc tylko przedmiotem.
Stawał się źródłem dochodu.
Z Rudnika do Pragi i Wiednia – Hompesch i bracia Krauz
Produkcja rosła. Szkoła koszykarska dała mieszkańcom fach, ale Ferdynand Hompesch rozumiał, że sama umiejętność wyplatania nie wystarczy. Jeśli wiklina miała rzeczywiście zmienić gospodarkę Rudnika, potrzebny był jeszcze ktoś, kto potrafił zorganizować produkcję, zapewnić odbiór towaru i otworzyć przed miejscowymi wyrobami większe rynki.
I właśnie w tym momencie w historii rudnickiego wikliniarstwa pojawiają się bracia Krauz, związani z Pragą i Wiedniem oraz handlem wyrobami koszykarskimi.
W 1882 roku hrabia Ferdynand Hompesch powołał przedsiębiorstwo funkcjonujące pod nazwą „Szkoła Koszykarska Karol Józef Krauz we Wiedniu”. Według opracowań dotyczących historii plecionkarstwa Hompesch powierzył prowadzenie przedsięwzięcia braciom Krauz. Był to niezwykle ważny krok: szkoła przestawała być wyłącznie miejscem nauki rzemiosła, a stawała się częścią większego systemu gospodarczego – łączącego rudnickich wytwórców z przedsiębiorcami posiadającymi doświadczenie handlowe i kontakty na rynkach monarchii austro-węgierskiej.
Bracia Krauz wraz z Hompeschem zaczęli rozwijać system produkcji nakładczej. Nie chodziło już o to, by kilka osób w jednym warsztacie wykonywało kosze. Produkcja wychodziła do domów i obejmowała coraz większy obszar wokół Rudnika. Do pracy włączano najpierw ludzi przeszkolonych w Wiedniu, później kolejnych miejscowych rzemieślników i chałupników. Był to w praktyce jeden z pierwszych wielkich modeli biznesowych rudnickiego wikliniarstwa. Jedni uprawiali i przygotowywali wiklinę.
Inni wyplatali. Jeszcze inni zajmowali się wykańczaniem bardziej skomplikowanych wyrobów.
A przedsiębiorstwo organizowało produkcję, gromadziło gotowy towar i – co najważniejsze – zapewniało mu rynek zbytu.
Z czasem przedsięwzięcie przekształciło się w duże warsztaty funkcjonujące pod nazwą „Prasko-Rudnicka Fabryka Koszykarska w Rudniku nad Sanem”. Powstawały tam nie tylko zwykłe kosze, ale również galanteria plecionkarska, przedmioty użytkowe i meble. Pierwszym dyrektorem przedsiębiorstwa był Ferdynand Hofmann, a przy produkcji bardziej wymagającej galanterii pracowali wyspecjalizowani majstrowie.
Rozwój wymagał coraz większej infrastruktury. Fabryka wydzierżawiła duży teren, na którym w latach 1897–1910 wybudowano pięć dużych magazynów przeznaczonych do składowania wikliny i gotowych wyrobów, a także budynki warsztatowe i administracyjne.
Rudnickie koszykarstwo przestawało być więc wyłącznie lokalnym rzemiosłem wykorzystującym miejscowy surowiec. Zaczynało funkcjonować w znacznie szerszej sieci handlowej.
Gotowe wyroby opuszczały Rudnik i poprzez kontakty handlowe prowadzące między innymi przez Pragę i Wiedeń trafiały na kolejne rynki.
To właśnie współpraca Hompescha z braćmi Krauz była jednym z momentów przełomowych w tej historii.
Hompesch stworzył warunki do narodzin rzemiosła, a współpraca z przedsiębiorcami i kupcami pozwoliła przekształcić miejscowy fach w zorganizowaną gałąź gospodarki.
Od tej chwili wiklina nie była już tylko materiałem, z którego mieszkańcy Rudnika wykonywali przedmioty na własne potrzeby.
Stała się towarem.
Stała się źródłem pracy.
I zaczęła budować gospodarczą markę miasta, która w następnych dziesięcioleciach miała uczynić z Rudnika nad Sanem jeden z najważniejszych ośrodków wikliniarskich w Europie.
W XX wieku znaczenie wikliniarstwa jeszcze wzrosło.
Po II wojnie światowej zaczęły powstawać spółdzielnie i zakłady związane z produkcją wiklinową. W 1948 roku utworzono między innymi Spółdzielnię Wikliniarsko-Koszykarską „Jedność”.
Skala działalności była ogromna.
Według historii publikowanej przez Centrum Wikliniarstwa w tym okresie wyplataniem zajmowało się około 3,5 tysiąca chałupników oraz ponad 800 pracowników stałych.
Spróbujmy wyobrazić sobie, co oznaczają te liczby.
Tysiące ludzi.
Setki domów, w których znajdowały się wiązki wikliny.
Tysiące dłoni wykonujących ruchy powtarzane wcześniej przez rodziców i dziadków.
Na podwórkach przygotowywano materiał. W warsztatach powstawały kolejne wyroby. Jedni produkowali, inni skupowali, sortowali i sprzedawali.
Wiklina nie była dodatkiem do historii miasta.
Wiklina była jego gospodarką.
Wielkie zakłady znikają. Wiklina zostaje
Rok 1989 przyniósł zupełnie nową rzeczywistość gospodarczą.
Duże przedsiębiorstwa i dawne struktury produkcji zaczęły znikać. Można było wtedy pomyśleć, że wraz z nimi zniknie także rudnickie wikliniarstwo.
Tak się jednak nie stało.
Zmieniła się jedynie jego forma.
W miejsce wielkich zakładów zaczęły powstawać mniejsze firmy, rodzinne przedsiębiorstwa, hurtownie i prywatne pracownie. Produkcję nadal wykonywali w dużej mierze doświadczeni chałupnicy.
I chyba właśnie tutaj najlepiej widać charakter tego rzemiosła.
Wiklina przetrwała, ponieważ potrafiła się zmieniać.
Tak samo jak materiał, z którego powstają kosze – ugięła się, ale nie pękła.
Od kosza do designu
Z czasem zmieniały się także same wyroby.
Kosze gospodarcze, koszyki zakupowe czy tradycyjne meble pozostały ważną częścią produkcji, ale wiklina zaczęła pojawiać się również w nowych przestrzeniach.
W architekturze.
We współczesnym wzornictwie.
W dekoracji wnętrz.
W sztuce.
W projektach wykonywanych dla hoteli, restauracji i sklepów.
Jednym z najbardziej spektakularnych dowodów umiejętności rudnickich rzemieślników było wykonanie elementów wiklinowej elewacji polskiego pawilonu na EXPO 2005.
Tradycyjne wyplatanie przestało być kojarzone wyłącznie z koszem stojącym w wiejskiej chacie.
Ten sam materiał i te same podstawowe zasady konstrukcji można było przenieść do współczesnej architektury.
To właśnie jest jedna z najciekawszych cech wikliniarstwa: tradycja nie musi oznaczać powtarzania przeszłości. Może być podstawą do tworzenia rzeczy nowych.
Centrum Wikliniarstwa – tradycja otrzymuje swój dom
W 2007 roku otwarto nową siedzibę Centrum Wikliniarstwa w Rudniku nad Sanem.
Był to kolejny ważny etap.
Wiklina otrzymała miejsce, w którym można było nie tylko pokazywać dawne wyroby, ale również organizować wystawy, warsztaty, spotkania i wydarzenia promujące rzemiosło.
Zmieniała się również rola samego miasta.
Rudnik był już nie tylko miejscem produkcji wikliny.
Stawał się miejscem opowiadania o wiklinie.
Do gospodarki i rzemiosła dołączyła kultura, edukacja i turystyka.
Od lokalnego fachu do dziedzictwa UNESCO
Historia zatoczyła niezwykłe koło.
To, czego w XIX wieku uczono kilku młodych mieszkańców wysłanych do Wiednia, ponad sto lat później zaczęto chronić jako element dziedzictwa kulturowego.
W 2018 roku plecionkarstwo zostało wpisane na polską Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.
A w 2025 roku polskie tradycje plecionkarskie zostały wpisane na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO. Oficjalny wpis UNESCO podkreśla właśnie to, co w Rudniku nad Sanem można obserwować od pokoleń: przekazywanie umiejętności między mistrzami i uczniami, obecność rzemiosła w rodzinach i lokalnych społecznościach oraz jego związek z naturalnymi surowcami i lokalną gospodarką.
Nie oznacza to, że na listę UNESCO wpisano samo wikliniarstwo rudnickie – wpis obejmuje tradycje plecionkarskie Polski.
Ale trudno mówić o historii polskiej wikliny bez Rudnika nad Sanem.
Bo właśnie tutaj rzemiosło osiągnęło skalę, która przez dziesięciolecia wpływała na życie całego miasta i okolic.
„Sploty tradycji” – mural stojący tam, gdzie kiedyś pracowali wikliniarze
I dlatego wracamy do ulicy Rzeszowskiej.
Do ściany dawnego wikliniarskiego miejsca pracy.
Do namalowanej postaci plecionkarza.
„Sploty tradycji” zostały odsłonięte 5 lipca 2026 roku podczas Festiwalu Kultury Lasowiackiej. Autorką projektu i wykonawczynią muralu jest Klaudia Rutkowska, artystka inspirująca się sztuką ludową. Realizacja powstała dzięki współpracy Samorządu Województwa Podkarpackiego, Gminy i Miasta Rudnik nad Sanem, Caritas Diecezji Sandomierskiej oraz Centrum Wikliniarstwa.
Można patrzeć na ten mural jak na dekorację miasta.
Ale można spojrzeć inaczej.
Plecionkarz namalowany na ścianie znajduje się przecież na terenie dawnego „Wikplast-Lasu”.
A więc tam, gdzie kiedyś do pracy przychodzili prawdziwi ludzie związani z przemysłem wikliniarskim.
Na ścianie pozostał ich symbol.
Rudnik nad Sanem – Polska Stolica Wikliny
Historia Rudnika nad Sanem pokazuje coś, co dziś w Europie zdarza się coraz rzadziej.
Jedno rzemiosło potrafiło ukształtować tożsamość całego miasta.
Najpierw dało ludziom pracę.
Później stworzyło przedsiębiorstwa.
Rozwinęło handel.
Połączyło Rudnik z zagranicznymi rynkami.
Przetrwało wojny i zmianę systemu gospodarczego.
Przeszło od chałupniczego koszykarstwa do wzornictwa, architektury, edukacji i kultury.
A dziś staje się również częścią europejskiego powrotu do naturalnych materiałów, lokalnej produkcji, rękodzieła i produktów wykonywanych w sposób bardziej zrównoważony.
Dlatego określenie „Polska Stolica Wikliny” nie jest jedynie turystycznym hasłem. Rudnik nad Sanem rzeczywiście zbudował znaczną część swojej historii na wiklinowym splocie.
I być może dlatego mural Klaudii Rutkowskiej tak dobrze pasuje do tego miejsca.
Nie przedstawia fabrycznej maszyny.
Nie przedstawia wielkiej hali.
Pokazuje człowieka i jego dłonie.
Bo przez ponad 150 lat wszystko zmieniało się właśnie tam – między dłonią plecionkarza a kolejną wiklinową witką.
Zmieniały się państwa, granice, przedsiębiorstwa, rynki i mody.
A ruch dłoni pozostał prawie ten sam.
Jedna witka nad drugą.
Druga pod trzecią.
Splot po splocie.
Tak powstaje kosz.
I tak przez ponad półtora wieku wyplatała się historia Rudnika nad Sanem.
Bibliografia
- Chmiel Zofia, Chmiel Zdzisław, Historia jednego miasta nad Sanem, Urząd Gminy i Miasta w Rudniku nad Sanem, Rudnik nad Sanem 1998.
- Feliks Anna, Meble plecione w Polsce 1864–1939, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2018.
- Feliks Anna, „Wzornictwo przemysłowe a projekty autorskie mebli plecionych w Polsce w pierwszej ćwierci XX wieku”, Załącznik Kulturoznawczy, nr 6, 2019, s. 155–170.
- Smyk Katarzyna, Straub Anna, Szoszkiewicz Andrzej (red.), Tradycja pleciona, Centrum Wikliniarstwa, Rudnik nad Sanem 2022.
- Wodzińska Izabela, „Historia wikliniarstwa w Rudniku nad Sanem i najbliższych okolicach”, [w:] Tradycja pleciona, red. Katarzyna Smyk, Anna Straub, Andrzej Szoszkiewicz, Centrum Wikliniarstwa, Rudnik nad Sanem 2022.
- Radwański Janusz, „Stan badań na temat wikliniarstwa w Rudniku nad Sanem i okolicy”, [w:] Tradycja pleciona, red. Katarzyna Smyk, Anna Straub, Andrzej Szoszkiewicz, Centrum Wikliniarstwa, Rudnik nad Sanem 2022.
- Gawroński F., „Rudnik nad Sanem ważnym okręgiem koszykarsko-wikliniarskim w Polsce i Europie”, Przegląd Rudnicki, 1989, nr 1, s. 17–23; 1990, nr 2, s. 37–44.
- Syrowatka J., „Szkic historii koszykarstwa w Rudniku nad Sanem”, cz. I–VI, Przegląd Rudnicki, 2015–2016.
- Orynżyna Janina, Przemysł ludowy w Polsce, Warszawa 1938.
- Kontny Piotr, Przemysł ludowy Małopolski. Próba syntezy terytorjalnej na obszarze województwa lwowskiego, stanisławowskiego i tarnopolskiego, Lwów 1931.
- Woyczyński R., Przemysł koszykarski w Polsce, Kraków 1921.
- Frankowski K., Jeżewski Z., Chodorowski P., Wiklina. Uprawa i przerób, Warszawa 1961.
- Tyniecki W., O wierzbach koszykarskich, Lwów 1905.
Źródła internetowe i instytucjonalne
- Centrum Wikliniarstwa w Rudniku nad Sanem – materiały dotyczące historii rudnickiego wikliniarstwa, tradycji plecionkarskich oraz współczesnej działalności Centrum.
- Gmina i Miasto Rudnik nad Sanem – materiały dotyczące historii miasta oraz wydarzeń związanych z odsłonięciem muralu „Sploty tradycji”.
- UNESCO – Intangible Cultural Heritage – dokumentacja wpisu „Basketry traditions in Poland” na Reprezentatywną Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości.
